Magma odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu planety, będąc jednym z głównych motorów procesów geologicznych, takich jak powstawanie skorupy ziemskiej, wulkanizm czy ruch płyt litosfery. Zrozumienie natury magmy jest podstawą współczesnej geologii, petrologii i wulkanologii. Wyjaśnienie, czym jest magma, jak powstaje i jak ewoluuje w głębi Ziemi, pozwala lepiej interpretować historię geologiczną kontynentów, przewidywać erupcje wulkanów oraz oceniać związane z nimi zagrożenia i korzyści dla człowieka.
Czym jest magma – definicja i podstawowe właściwości
Magma to wysokotemperaturowa mieszanina stopionych krzemianów, kryształów minerałów oraz rozpuszczonych gazów, znajdująca się w głębi Ziemi. W odróżnieniu od lawy, która jest magmą wydostającą się na powierzchnię, magma pozostaje w warunkach wysokiego ciśnienia pod skorupą ziemską. Składa się głównie z tlenu, krzemu, glinu, żelaza, magnezu, wapnia, sodu i potasu, połączonych w struktury krzemianowe o różnej złożoności. Jej własności fizyczne – gęstość, lepkość, temperatura topnienia – są zmienne i zależą od składu chemicznego oraz warunków panujących w głębi Ziemi.
Temperatura magmy mieści się zwykle w zakresie 650–1200°C, choć w płaszczu Ziemi może sięgać jeszcze wyższych wartości. Im więcej krzemionki (SiO₂) zawiera dana magma, tym z reguły jest bardziej lepka, gęstsza i jaśniejsza barwnie po zestaleníu. Magmy ubogie w krzemionkę, tzw. bazaltowe, są rzadsze, ciemniejsze i tworzą skały o niskiej zawartości krzemionki. Z kolei magmy bogate w krzemionkę, np. ryolitowe, charakteryzują się wysoką lepkością i sprzyjają gwałtownym erupcjom eksploztywnym, ponieważ łatwo akumulują gazy wulkaniczne.
W strukturze magmy występują jednocześnie trzy fazy: ciekła (stopiona część krzemianowa), stała (kryształy pierwotne i wtórne) oraz gazowa (lotne składniki, takie jak para wodna, dwutlenek węgla, dwutlenek siarki czy chlorowodór). Proporcje tych faz mogą się zmieniać w miarę stygnięcia magmy, jej krystalizacji oraz dekompresji. Magma nie jest więc jednorodnym płynem, ale złożonym układem fizykochemicznym, podlegającym ciągłej ewolucji.
Warto podkreślić, że obecność rozpuszczonych gazów obniża temperaturę topnienia i zmienia właściwości reologiczne magmy. Gdy ciśnienie spada, na przykład w czasie wznoszenia się magmy ku powierzchni, gazy wydzielają się w postaci pęcherzy, co może prowadzić do gwałtownych erupcji. Zrozumienie relacji między składem chemicznym, zawartością lotnych składników i warunkami ciśnienia jest kluczowe dla oceny potencjału erupcyjnego danego systemu magmowego.
Powstawanie magmy w głębi Ziemi
Magma nie istnieje w całym wnętrzu Ziemi jako jednolita warstwa płynna. Przeważająca część płaszcza ma postać ciała stałego o właściwościach plastycznych. Topnienie zachodzi jedynie lokalnie, w strefach sprzyjających częściowemu lub niemal całkowitemu stopieniu skał. Powstawanie magmy wiąże się z trzema głównymi mechanizmami: dekompresją, dodaniem substancji lotnych oraz wzrostem temperatury. Każdy z tych procesów może inicjować topnienie w określonych warunkach tektonicznych, prowadząc do formowania się odmiennych typów magm.
Topnienie dekompresyjne zachodzi tam, gdzie gorący materiał płaszcza wznosi się ku powierzchni, a ciśnienie maleje szybciej niż temperatura. Dzieje się tak na przykład w strefach ryftowych – tam, gdzie płyty litosfery odsuwają się od siebie, jak na grzbiecie śródatlantyckim. Wraz ze zmniejszaniem się ciśnienia skały płaszcza przekraczają krzywą topnienia i zaczynają się częściowo stapiać, generując magmę bazaltową. Ten rodzaj topnienia jest jednym z głównych motorów tworzenia nowej skorupy oceanicznej i związanego z tym wulkanizmu szczelinowego na dnach oceanów.
Drugim istotnym mechanizmem jest topnienie z udziałem substancji lotnych, zwłaszcza wody i dwutlenku węgla. W strefach subdukcji, gdzie jedna płyta oceaniczna zanurza się pod drugą, do płaszcza górnego wprowadzane są uwodnione minerały i osady. Uwalniana woda obniża temperaturę topnienia skał płaszcza, inicjując powstawanie magmy. Produkty takiego topnienia mają zwykle charakter magm andezytowych lub dacytowych, typowych dla łuków wulkanicznych otaczających baseny oceaniczne. Działalność wulkaniczna w rejonie Pacyfiku, określanym mianem Pacyficznego Pierścienia Ognia, w dużej mierze wynika właśnie z tego procesu.
Trzeci mechanizm to topnienie wynikające przede wszystkim ze wzrostu temperatury, na przykład w obecności anomalii termicznych, takich jak plumy płaszczowe. W ich obrębie materiał płaszcza jest znacznie gorętszy niż otoczenie, co może prowadzić do intensywnego topnienia i generacji dużych ilości magmy. Z takimi zjawiskami wiąże się powstawanie pułapów bazaltowych oraz wulkanów tarczowych, jak na Hawajach czy Islandii. Wzrost temperatury może także doprowadzić do częściowego stopienia skał kontynentalnych, szczególnie w grubych, silnie ogrzanych korach kontynentalnych.
Powstawanie magmy jest procesem dynamicznym i nieliniowym. Stopienie jest zazwyczaj częściowe – tylko część minerałów w danej skale ulega stopieniu, podczas gdy inne pozostają w stanie stałym. W rezultacie magma ma często inny skład chemiczny niż skała, z której powstała. Takie frakcjonowanie składników jest kluczowe dla zrozumienia różnorodności magm i powiązanej z nią rozmaitości skał magmowych, zarówno w skorupie oceanicznej, jak i kontynentalnej.
Rodzaje magm i ich skład chemiczny
Magmy dzieli się najczęściej na podstawie zawartości krzemionki, co ma bezpośrednie przełożenie na ich lepkość, gęstość i potencjał erupcyjny. W najprostszym ujęciu wyróżnia się magmy bazaltowe, andezytowe, dacytowe i ryolitowe. Ten podział jest jednak jedynie przybliżeniem złożonej rzeczywistości, w której istnieje ciągłe spektrum składów pośrednich. Magmy bazaltowe, o zawartości krzemionki rzędu 45–52%, są bogate w żelazo, magnez i wapń, a ubogie w sód i potas. Charakteryzują się niską lepkością, dzięki czemu mogą tworzyć rozległe pokrywy lawowe na dużych obszarach.
Magmy andezytowe i dacytowe mają pośrednią zawartość krzemionki, w zakresie 57–69%. Są typowe dla stref subdukcji i łuków wyspowych, gdzie dochodzi do mieszania się składników pochodzących z płaszcza, skorupy oceanicznej i osadów. Lepkość takich magm jest większa niż bazaltowych, co sprzyja zatrzymywaniu gazów i powstawaniu erupcji mieszanych – częściowo lawowych, częściowo eksplozyjnych. Na końcu spektrum znajdują się magmy ryolitowe, bogate w krzemionkę, sod i potas, a ubogie w magnez i żelazo. Z powodu wysokiej lepkości mają tendencję do generowania silnych erupcji pliniańskich i formowania kopuł lawowych.
Poza zawartością krzemionki istotną rolę odgrywają tzw. pierwiastki kompatybilne i niekompatybilne. Te pierwsze, jak nikiel czy chrom, preferencyjnie wchodzą do struktur krystalicznych w czasie krystalizacji minerałów i pozostają w fazie stałej. Druga grupa, obejmująca m.in. pierwiastki ziem rzadkich, potas, rubid czy uran, koncentruje się w stopionej frakcji, czyli w magmie. Analiza ich stosunków pozwala odtwarzać warunki i stopień częściowego topienia skał źródłowych, a także procesy różnicowania magmy, takie jak krystalizacja frakcyjna czy mieszanie różnych typów magm.
Nie można pominąć znaczenia lotnych składników – wody, dwutlenku węgla, siarki, chloru i fluoru. Choć ich zawartość liczona jest zazwyczaj w procentach wagowych lub niższych, wpływ na zachowanie magmy jest ogromny. Zwiększona ilość wody obniża temperaturę topnienia, zwiększa płynność stopu i sprzyja tworzeniu pęcherzy gazowych podczas dekompresji. Z kolei dwutlenek siarki i inne składniki gazowe mają istotny wpływ na oddziaływanie erupcji wulkanicznych na atmosferę i klimat – mogą prowadzić do krótkotrwałego ochłodzenia klimatu globalnego po dużych erupcjach.
Komory magmowe i ewolucja magmy
Magma, która powstaje w płaszczu lub dolnych partiach skorupy, nie zawsze natychmiast dociera na powierzchnię. Często gromadzi się w tzw. komorach magmowych – zbiornikach o zróżnicowanej geometrii i wielkości, położonych na różnych głębokościach. Wewnątrz takich komór zachodzą procesy ewolucji magmy, które radykalnie zmieniają jej pierwotny skład. Do najważniejszych należą krystalizacja frakcyjna, asymilacja skał otaczających oraz mieszanie się kilku porcji magm o odmiennym składzie i temperaturze.
Krystalizacja frakcyjna polega na tym, że wraz ze spadkiem temperatury z magmy wykrystalizowują kolejne minerały, które często są gęstsze od stopu i opadają na dno komory. Ponieważ minerały usuwane ze stopu mają określony skład, pozostała magma stopniowo się wzbogaca w inne pierwiastki. Na przykład w magmie bazaltowej najpierw krystalizują oliwiny i pirokseny bogate w magnez i żelazo, co prowadzi do względnego wzrostu udziału krzemionki w pozostałym stopie. Ten proces może ostatecznie generować magmy bardziej kwaśne, nawet jeśli pierwotnie miały one charakter bazaltowy.
Asymilacja to włączanie do magmy fragmentów skał otaczających komorę – tzw. ksenolitów. Jeżeli skały te ulegają częściowemu stopieniu, ich skład chemiczny miesza się z magmą, modyfikując jej cechy. W rejonach skorupy kontynentalnej często dochodzi do asymilacji skał granitowych, osadowych czy metamorficznych, co wzbogaca magmę w krzemionkę, sód, potas i inne pierwiastki. W efekcie powstają magmy o zrużnicowanym, złożonym charakterze, które trudno powiązać jednoznacznie z pierwotnym źródłem w płaszczu.
Mieszanie magm to kolejny istotny proces. Niekiedy do istniejącej już komory magmowej wdziera się nowa porcja gorętszej magmy o innym składzie. Różnica temperatur i gęstości powoduje powstawanie złożonych struktur konwekcyjnych, w których stopnie przemieszczają się i częściowo mieszają. W rezultacie skały powstałe z takiej mieszaniny mogą wykazywać cechy przejściowe między dwoma skrajnymi typami magm. Dowody na mieszanie magm można znaleźć w teksturach skał magmowych, np. w obecności kryształów o złożonych strefowaniach oraz w zróżncowanej chemii minerałów.
Komory magmowe nie są statycznymi zbiornikami. Ich istnienie jest często epizodyczne, związane z określonymi etapami aktywności wulkanicznej. Z czasem mogą się opróżnić wskutek erupcji, częściowego krystalizowania lub wstrzymania dopływu nowej magmy. Zastygnięte pozostałości dawnych komór magmowych obserwuje się dziś w postaci ciał plutonicznych, takich jak batolity, lakolity, lopolity czy intruzje żyłowe, które zostały odsłonięte w wyniku długotrwałej erozji.
Magma a wulkanizm – od wnętrza Ziemi do powierzchni
Aktywność wulkaniczna jest bezpośrednim przejawem ruchu magmy z wnętrza Ziemi ku jej powierzchni. Droga ta nie jest jednak prosta – magma przemieszcza się wzdłuż stref osłabienia mechanicznego, uskoków, spękań, a także wykorzystuje różnice gęstości między sobą a skałami otoczenia. Gdy gęstość magmy jest niższa niż gęstość skał nadległych, powstaje siła wyporu, która sprzyja wznoszeniu się stopu. W miarę zbliżania się do powierzchni ciśnienie otoczenia spada, co powoduje wydzielanie się gazów i powiększanie objętości magmy.
Charakter erupcji wulkanicznej jest zdeterminowany przez lepkość magmy oraz zawartość rozpuszczonych gazów. W przypadku magm bazaltowych, o niskiej lepkości i łatwo wydzielających gazy, dominują erupcje efuzywne. Lawa spokojnie wypływa z krateru lub szczelin, tworząc rozległe pokrywy i potoki lawowe, jak obserwuje się na Hawajach czy Islandii. Z kolei magmy bogate w krzemionkę, bardziej lepkie, mają tendencję do zatrzymywania gazów, co prowadzi do akumulacji ciśnienia i erupcji eksplozyjnych. Tego typu wybuchy wyrzucają popioły, bomby wulkaniczne i duże ilości gazów do atmosfery.
W czasie silnych erupcji pliniańskich kolumna erupcyjna może sięgać kilkudziesięciu kilometrów wysokości, wprowadzając do stratosfery ogromne ilości popiołów i aerozoli siarczanowych. Zdarzenia takie mają nie tylko lokalne skutki w postaci spływów piroklastycznych, laharów czy opadów popiołu, ale również globalny wpływ klimatyczny. Erupcje Tambory w 1815 roku czy Pinatubo w 1991 roku spowodowały odczuwalne spadki średniej temperatury na Ziemi, co zostało udokumentowane w licznych zapisach instrumentalnych i przyrodniczych.
Nie każda magma dociera na powierzchnię. Część wznoszących się stopów zatrzymuje się w skorupie, formując intruzje magmowe. Te ciała magmowe krystalizują stopniowo, izolowane przez otaczające skały, i stają się plutonami plutonicznymi, jak granity, dioryty czy gabra. Proces ten stanowi ważny element budowy skorupy kontynentalnej – to właśnie dzięki wielokrotnym epizodom intruzji magmowych kontynenty stopniowo narastają i modyfikują swój skład chemiczny na przestrzeni setek milionów lat.
Wulkanizm i intruzje magmowe są zatem dwiema stronami tej samej aktywności magmowej. Z perspektywy geologii, obserwacja współczesnych erupcji wulkanicznych oraz badanie skamieniałych, dawnych intruzji pozwala na odtworzenie historii magm w poszczególnych rejonach Ziemi. Analiza chemii law, geochronologia minerałów oraz badania izotopowe dostarczają szczegółowych informacji o czasie życia komór magmowych, tempie akumulacji magmy i częstotliwości erupcji w geologicznej przeszłości.
Znaczenie magmy dla cyklu geologicznego i życia na Ziemi
Magma jest jednym z kluczowych elementów globalnego cyklu geologicznego współdziałając z procesami tektonicznymi, sedymentacją i metamorfizmem. Powstawanie nowej skorupy oceanicznej na grzbietach śródoceanicznych oraz recycling materiału w strefach subdukcji to mechanizmy, w których magma odgrywa fundamentalną rolę. Dzięki nim Ziemia utrzymuje aktywną tektonikę płyt, odróżniając się od większośsci innych ciał Układu Słonecznego. W długich skalach czasowych procesy magmowe wpływają na kształt kontynentów, rozmieszczenie gór i basenów oceanicznych, a tym samym na wzorce cyrkulacji oceanicznej i atmosferycznej.
Magma ma także ogromne znaczenie dla powstawania złóż surowców mineralnych. W czasie krystalizacji magmy dochodzi do koncentracji pierwiastków w określonych fazach mineralnych, co sprzyja powstawaniu złożonych złóż miedzi, niklu, chromu, platynowców czy pierwiastków ziem rzadkich. Ponadto, płyny hydrotermalne wypływające z ochładzających się intruzji magmowych mogą formować złoża złota, srebra, ołowiu, cynku i wielu innych metali. Bez zrozumienia procesów magmowych trudno byłoby w pełni objaśnić rozmieszczenie i genezę strategicznych surowców niezbędnych dla współczesnej cywilizacji.
Wulkanizm, będący powierzchniowym przejawem aktywności magmowej, wpływa również na atmosferę i klimat. Emisja gazów, takich jak dwutlenek węgla i para wodna, ma długoterminowy udział w kształtowaniu składu atmosfery. Jednocześnie krótkotrwałe epizody zwiększonej emisji aerozoli siarczanowych po dużych erupcjach prowadzą do okresowego ochłodzenia klimatu. W perspektywie geologicznej znane są epizody rozległego wulkanizmu pąłczowego, jak prowincja trapi bazaltowych Dekanu czy Północnego Atlantyku, które mogły przyczyniać się do masowych wymierań poprzez złożone sprzężenia między atmosferą, oceanami i biosferą.
Dla życia na Ziemi magma ma także znaczenie pośrednie, związane z tworzeniem nowych siedlisk i modyfikacją rzeźby terenu. Wulkaniczne wyspy, które wynurzyły się z dna oceanicznego wskutek długotrwałego wulkanizmu, stają się areną procesów kolonizacji biologicznej i ewolucji gatunków. Wysokie stężenia składników odżywczych w popiołach wulkanicznych sprzyjają powstawaniu żyznych gleb, co wykorzystywane jest przez rolnictwo w licznych regionach świata. Jednocześnie zagrożenia, takie jak przepływy piroklastyczne, gazy toksyczne czy tsunami wywołane erupcjami podmorskimi, przypominają o niszczącej stronie działalności magmowej.
Zrozumienie natury magmy, jej pochodzenia i zachowania w skorupie Ziemi jest więc kluczowe nie tylko dla geologii, ale także dla badań klimatycznych, oceny ryzyka naturalnego oraz planowania gospodarczego. Dzięki nowoczesnym metodom geofizycznym, eksperymentom laboratoryjnym i rozwiniętej geochemii izotopowej naukowcy coraz dokładniej rekonstruują historię magm w dziejach Ziemi, co pozwala przewidywać przyszłe scenariusze zarówno w skali lokalnej, jak i globalnej.
Metody badania magmy i współczesne wyzwania naukowe
Badanie magmy stanowi wyzwanie ze względu na jej niedostępne położenie i ekstremalne warunki fizyczne. Jednym z podstawowych źródeł informacji są skały magmowe – zarówno wulkaniczne, jak i plutoniczne – które stanowią zastygłe archiwa dawnych magm. Analiza ich składu mineralnego i chemicznego, tekstur, inkluzji stopowych oraz płynnych pozwala odtwarzać temperaturę, ciśnienie i skład pierwotnych magm. Techniki mikroskopowe, mikrosonda elektronowa, spektrometria mas z jonizacją laserową czy badania izotopów stabilnych i promieniotwórczych dostarczają coraz bardziej szczegółowych danych.
Drugą istotną grupą metod są badania geofizyczne. Tomografia sejsmiczna, wykorzystująca różnice prędkości fal sejsmicznych w różnych ośrodkach, umożliwia mapowanie stref zmniejszonej prędkości, interpretowanych jako regiony częściowo stopione lub zawierające stopioną magmę. Metody magnetotelluryczne oraz pomiary grawimetryczne pozwalają z kolei wyznaczać strefy o odmiennej przewodności elektrycznej i gęstości, co pomaga lokalizować komory magmowe i kanały dopływu magmy. Dzięki postępowi w technikach obrazowania wnętrza Ziemi można coraz lepiej zrozumieć geometrię i dynamikę systemów magmowych.
Wulkanologia obserwacyjna skupia się na monitoringu aktywnych wulkanów. Pomiary deformacji powierzchni z wykorzystaniem GPS i interferometrii radarowej (InSAR) ujawniają pęcznienie i zapadanie się terenu związane z migracją magmy. Analiza składu gazów wydobywających się z fumaroli i kraterów pozwala śledzić wzrost aktywności magmowej. Kamery termowizyjne, sejsmometry wysokiej czułości oraz drony do obserwacji stref trudno dostępnych stanowią ważne narzędzia do oceny stopnia napełnienia komór magmowych i ryzyka erupcji.
Laboratoryjne badania eksperymentalne umożliwiają rekonstrukcję zachowania magm w warunkach wysokiego ciśnienia i temperatury. W specjalnych prasach i piecach symuluje się warunki panujące w płaszczu lub skorupie, topiąc próbki skał i badając ich właściwości reologiczne, temperaturę topnienia czy rozpuszczalność gazów. Połączenie wyników eksperymentalnych z danymi z terenu i modelowaniem numerycznym pozwala konstruować coraz bardziej realistyczne scenariusze ewolucji komór magmowych, propagacji dyk i erupcji wulkanicznych.
Mimo ogromnego postępu pozostaje wiele otwartych pytań. Naukowcy wciąż dyskutują o szczegółowym charakterze płaszcza Ziemi, rozkładzie stref częściowo stopionych czy roli superplumów w geologii naszej planety. Istotnym wyzwaniem jest także ilościowe określenie tempa gromadzenia magmy pod wielkimi systemami wulkanicznymi i ocena, kiedy przekraczają one próg prowadzący do erupcji. Zrozumienie tych procesów ma znaczenie dla przewidywania potencjalnie katastrofalnych erupcji kalderowych oraz oceny ich skutków dla globalnego środowiska i społeczeństwa.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o magmę
Jak powstaje magma i gdzie znajduje się w Ziemi?
Magma powstaje, gdy skały płaszcza lub dolnej części skorupy ulegają częściowemu stopieniu wskutek dekompresji, wzrostu temperatury lub dodania substancji lotnych (głównie wody). Najczęściej dzieje się to w strefach ryftów, subdukcji oraz nad plamami płaszczowymi. Magma gromadzi się w komorach magmowych na różnych głębokościach – od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów. Stamtąd może albo powoli krystalizować, tworząc intruzje, albo przemieszczać się ku powierzchni i zasilać erupcje wulkaniczne.
Czym różni się magma od lawy?
Magma to stopiona skała z rozpuszczonymi gazami i kryształami, znajdująca się w głębi Ziemi pod wysokim ciśnieniem. Lawa jest tą samą substancją po wydostaniu się na powierzchnię podczas erupcji wulkanicznej. Utrata ciśnienia powoduje intensywne odgazowanie, dlatego skład gazowy lawy jest uboższy niż magmy. Zastygnięta magma w skorupie tworzy skały plutoniczne (np. granit), natomiast zastygła lawa – skały wulkaniczne (np. bazalt). Rozróżnienie to jest kluczowe dla interpretacji procesów zachodzących w głębi i na powierzchni planety.
Dlaczego nie cała wnętrze Ziemi jest stopione?
Wnętrze Ziemi, mimo wysokich temperatur, jest w większości stałe, ponieważ dominuje tam bardzo wysokie ciśnienie, które podnosi temperaturę topnienia skał. Topnienie zachodzi tylko lokalnie, gdy warunki przekroczą tzw. krzywą solidus. Dzieje się tak tam, gdzie gorący materiał płaszcza się wznosi, gdzie dodawana jest woda w strefach subdukcji lub występują anomalie termiczne, jak plumy. W rezultacie magma występuje w postaci ograniczonych stref częściowego stopienia i komór magmowych, a nie ciągłego oceanupłynnej skały.
Jak naukowcy badają magmę, skoro jest głęboko pod ziemią?
Badania magmy opierają się na analizie zastygłych skał magmowych, obserwacji współczesnego wulkanizmu oraz technikach geofizycznych. Skały wulkaniczne i plutoniczne są badane pod mikroskopem, metodami chemicznymi i izotopowymi, pozwalając odtworzyć skład i warunki powstawania magmy. Tomografia sejsmiczna, pomiary grawimetryczne i elektromagnetyczne ujawniają strefy częściowego stopienia w głębi Ziemi. Dodatkowo prowadzi się eksperymenty wysokociśnieniowe, które symulują warunki panujące w płaszczu i skorupie.
Czy magma ma wpływ na klimat i życie na Ziemi?
Aktywność magmowa wpływa na klimat głównie poprzez erupcje wulkaniczne, które uwalniają do atmosfery gazy i aerozole. Duże erupcje mogą prowadzić do krótkotrwałego ochłodzenia, gdy aerozole siarczanowe odbijają promieniowanie słoneczne. W skali geologicznej rozległy wulkanizm pąłczowy mógł przyczyniać się do zmian klimatu i masowych wymierań. Jednocześnie produkty wulkanizmu tworzą żyzne gleby i nowe siedliska, sprzyjając różnorodności biologicznej. Magma uczestniczy też w tworzeniu złóż surowców mineralnych, które są kluczowe dla rozwoju cywilizacji.
