Lawa fascynuje ludzi od tysięcy lat: budzi lęk, zachwyt i ogromną ciekawość badawczą. Aby ją zrozumieć, trzeba zajrzeć w głąb Ziemi, prześledzić drogę magmy od płaszcza do powierzchni oraz przyjrzeć się procesom fizycznym i chemicznym zachodzącym wewnątrz wulkanów. Współczesna geologia, petrologia i geofizyka dostarczają precyzyjnych narzędzi, które pozwalają opisać, skąd bierze się lawa, jakie ma właściwości, jak kształtuje krajobrazy i w jaki sposób wpływa na klimat oraz życie na naszej planecie.
Czym właściwie jest lawa i jak powstaje
Lawa to stopiona skała, która wydobywa się na powierzchnię podczas erupcji wulkanicznej. Wnętrze Ziemi nie jest jednak jednolitym oceanem płynnego materiału. Większość płaszcza ma stan ciała stałego, choć znajduje się pod tak wielkim ciśnieniem i w takiej temperaturze, że zachowuje się plastycznie w skali geologicznego czasu. Stopiony materiał, z którego powstaje lawa, nazywamy magmą – jest ona obecna jedynie w pewnych strefach wnętrza Ziemi, głównie na granicach płyt tektonicznych oraz nad gorącymi plamami, tzw. hotspotami.
Magma tworzy się na skutek jednego z trzech głównych mechanizmów: dekompresji, dodania lotnych składników oraz wzrostu temperatury. W strefach ryftowych, gdzie płyty tektoniczne rozchodzą się, materiał płaszcza unosi się ku górze. Spadek ciśnienia prowadzi do częściowego topnienia – to właśnie topnienie dekompresyjne. W strefach subdukcji, gdzie jedna płyta litosfery wsuwa się pod drugą, do płaszcza dostają się woda i inne lotne składniki. Obniżają one temperaturę topnienia skał, ułatwiając ich stopienie. Z kolei w hotspotach dominuje lokalny wzrost temperatury płaszcza, co także może prowadzić do stopienia materiału i powstania magmy.
Powstała magma jest zazwyczaj lżejsza od otaczających ją stałych skał, dlatego ma tendencję do unoszenia się ku górze. Gromadzi się w zbiornikach magmowych, które mogą znajdować się na różnych głębokościach pod wulkanem. Tam magma ewoluuje – ochładza się, krystalizuje część minerałów i miesza z innymi porcjami stopu. Dopiero gdy ciśnienie gazów rozpuszczonych w magmie oraz ciśnienie hydrostatyczne kolumny magmy przekroczą wytrzymałość skał nadkładu, powstają szczeliny i kanały, którymi magma przemieszcza się ku powierzchni. W momencie, gdy wydostaje się na zewnątrz, zmienia nazwę z magmy na lawę.
Lawa nie jest jednorodna – to mieszanina stopionych krzemianów, kryształów, pęcherzyków gazowych oraz nierzadko fragmentów skał oderwanych od ścian komina wulkanicznego. Zawiera głównie tlen, krzem, glin, żelazo, magnez, wapń, sód i potas, a także rozpuszczone gazy, w tym dwutlenek węgla, wodę i dwutlenek siarki. Stężenia tych składników, a także temperatura i lepkość decydują o typie erupcji, wyglądzie wypływającej lawy oraz o tym, jakie skały powstaną po jej zastygnięciu.
Rodzaje lawy i ich właściwości fizyczne
Geolodzy wyróżniają kilka głównych typów lawy, opierając się przede wszystkim na zawartości krzemionki (SiO₂), która silnie wpływa na lepkość stopu. Im więcej krzemionki, tym bardziej lepka lawa, tym trudniej przepływa i tym gwałtowniejsze mogą być erupcje, ponieważ gazy mają problem z wydostaniem się na powierzchnię.
Lawa bazaltowa
Lawa bazaltowa ma niską zawartość krzemionki, zazwyczaj poniżej 52%. Jest bogata w magnez i żelazo, dlatego określa się ją jako mafijna. Cechuje się stosunkowo niską lepkością i wysoką temperaturą, często od 1100 do 1250°C. Dzięki małej lepkości płynie łatwo i może pokonywać duże odległości od krateru. Tworzy rozległe pokrywy lawowe, pola lawowe i cienkie, rozlewne strumienie. Tego typu lawy dominują na dnach oceanów oraz w wulkanach tarczowych, takich jak Mauna Loa czy Kīlauea na Hawajach.
Lawa bazaltowa jest odpowiedzialna za powstawanie charakterystycznych struktur powierzchni. Jedna z nich to lawa typu pahoehoe – gładka, o powierzchni przypominającej zastygłe fale lub poskręcane liny. Druga to lawa typu ʻaʻā – szorstka, fragmentaryczna, z ostrymi blokami. Oba typy mogą przechodzić jeden w drugi w zależności od zmiany lepkości, szybkości płynięcia i szybkości chłodzenia. Z zastygniętej lawy bazaltowej powstają skały wulkaniczne, które są istotnym elementem skorupy oceanicznej i dużych prowincji magmowych na kontynentach.
Lawa andezytowa, dacytowa i ryolitowa
Lawy o średniej zawartości krzemionki, jak andezytowe, mają większą lepkość niż bazalty, a ich temperatura jest nieco niższa, typowo w zakresie 900–1100°C. Pochodzą głównie ze stref subdukcji, gdzie powstają łuki wulkaniczne, jak Andy czy archipelag japoński. Są one odpowiedzialne za częste erupcje o umiarkowanej sile, w których obok wypływów lawowych pojawiają się obłoki popiołu i fragmentów skalnych.
Jeszcze wyższą zawartością krzemionki charakteryzują się lawy dacytowe i ryolitowe. Ich lepkość jest bardzo duża, co prowadzi do powolnego wypływania lub wręcz do tworzenia kopuł lawowych. Gazy mają trudności z wydostaniem się na powierzchnię, dlatego erupcje takich law często są gwałtowne, eksplozywne. W ich trakcie powstają ogromne chmury piroklastyczne oraz spływy piroklastyczne, które mogą przemieszczać się z ogromną prędkością po zboczach wulkanu, niosąc mieszaninę rozżarzonego popiołu, gazów i bloków skalnych.
Lepkość, temperatura i gazy – trio kształtujące erupcje
Lepkość lawy jest jedną z najważniejszych właściwości fizycznych, decydujących o przebiegu erupcji i o typie powstających form wulkanicznych. Lawa o niskiej lepkości, jak bazaltowa, łatwo oddaje gazy i płynie swobodnie, co sprzyja powstawaniu erupcji efuzywnych, rozlewających. W takich warunkach lawa wypływa spokojnymi strumieniami, a eksplozje są stosunkowo słabe. Przykładem są erupcje na Islandii lub na Hawajach, gdzie można obserwować spektakularne fontanny lawowe i rzeki płynącej, żarzącej się materii.
Wysoka lepkość, typowa dla law ryolitowych czy dacytowych, utrudnia przepływ i uwięzienie gazów. W miarę gdy magma zbliża się do powierzchni, spadek ciśnienia powoduje gwałtowne wydzielanie się gazów, przyspieszające ekspansję materiału. Prowadzi to do erupcji eksplozywnych o dużej energii, które mogą wyrzucać popiół na wysokość kilkunastu kilometrów, a nawet wprowadzać materiał do stratosfery. Takie erupcje są nie tylko lokalnym zagrożeniem, ale mają też wpływ na klimat globalny.
Własności termiczne lawy są ściśle powiązane z jej składem chemicznym. Bazalty, termicznie gorętsze i mniej lepkościowe, szybciej się rozlewają, ale mogą też tworzyć grube pokrywy, gdy erupcja trwa długo lub powtarza się wielokrotnie. Lawy bogate w krzemionkę, chłodniejsze i gęstsze, często tworzą krótsze, grube jęzory lub kopuły, których powierzchnia szybko krzepnie, podczas gdy wnętrze pozostaje jeszcze płynne. To zróżnicowanie właściwości fizycznych przekłada się na bardzo zróżnicowane typy budowy wulkanów i krajobrazów wulkanicznych.
Lawa a skały wulkaniczne i budowa skorupy ziemskiej
Po wydostaniu się na powierzchnię lawa nie pozostaje płynna wiecznie. Rozpraszanie ciepła do atmosfery, kontakt z wodą i przewodnictwo cieplne do podłoża powodują jej krzepnięcie. Proces ten prowadzi do powstawania skał wulkanicznych, które są podstawowym zapisem działalności wulkanicznej w przeszłości geologicznej. Analizując ich skład mineralny, teksturę i strukturę, geolodzy rekonstruują warunki erupcji, skład magmy pierwotnej, a nawet głębokość i lokalizację dawnych zbiorników magmowych.
Od ciekłej lawy do stałej skały
W trakcie chłodzenia lawy dochodzi do krystalizacji minerałów. Prędkość chłodzenia ma ogromne znaczenie dla rozmiaru kryształów. Lawa, która styka się bezpośrednio z wodą morską lub lodem, może zastygać błyskawicznie, tworząc szkliwa wulkaniczne, w których kryształy są mikroskopijne lub wręcz nieobecne. Z kolei powoli chłodzące się jęzory lawowe pozwalają na wzrost większych kryształów, widocznych gołym okiem. Zróżnicowana prędkość krzepnięcia w obrębie jednego strumienia może prowadzić do powstawania struktur, w których szkliwna skorupa przykrywa wnętrze zbudowane z drobno- lub średniokrystalicznych skał.
Ważnym typem skały wulkanicznej jest bazalt, bezpośrednio powiązany z lawą bazaltową. Zawiera on minerały takie jak plagioklazy, pirokseny, oliwin i niekiedy magnetyt. Jest dominującą skałą skorupy oceanicznej – to właśnie z bazaltu zbudowana jest większość dna oceanów, powstałego w strefach grzbietów śródoceanicznych. Na kontynentach spotykamy również trapy bazaltowe, czyli rozległe pokrywy powstałe podczas gigantycznych erupcji szczelinowych. Tego typu erupcje mogły odgrywać rolę w globalnych wymieraniach, uwalniając do atmosfery wielkie ilości gazów i aerozoli.
Inne typy skał wulkanicznych, jak andezyty, dacyty czy ryolity, odzwierciedlają inne warunki powstawania magmy i inne źródła skał płaszcza lub skorupy, które ulegały stopieniu. Andezyty dominują w łukach wulkanicznych nad strefami subdukcji i są charakterystyczne dla tzw. wulkanizmu orogenicznego, związanego z górotwórczymi procesami kolizji płyt. Ryolity natomiast często powstają w rejonach kontynentalnych riftów lub nad rozległymi zbiornikami magmowymi, gdzie intensywna krystalizacja frakcyjna i przetapianie skorupy kontynentalnej prowadzą do powstania magmy bogatej w krzemionkę.
Lawa w systemie globalnej tektoniki płyt
Działalność lawy jest ściśle powiązana z globalną tektoniką płyt. W strefach ryftowych, gdzie płyty litosfery rozciągają się i oddalają od siebie, rozciąganie skorupy sprzyja powstawaniu nowych porcji magmy bazaltowej. Wypływająca w takich miejscach lawa tworzy nowe fragmenty skorupy oceanicznej, które stopniowo odsuwają się od grzbietu w miarę dopływu nowego materiału. Proces ten jest jednym z podstawowych elementów cyklu Wilsona – opisu powstawania i zaniku oceanów oraz kontynentów w geologicznej historii Ziemi.
W strefach subdukcji lawa odgrywa inną rolę. Tam płyta oceaniczna wsuwa się pod płytę kontynentalną lub inną oceaniczną. Woda i lotne składniki uwalniane z subdukującej płyty powodują topnienie klina płaszcza nad płytą. Powstała magma, często o składzie andezytowym, wznosi się i tworzy łańcuchy wulkaniczne. Lawa, która wypływa na powierzchnię w takich miejscach, buduje masywne stratowulkany, charakteryzujące się naprzemiennymi warstwami lawy i materiałów piroklastycznych. Te wulkaniczne łuki są ważnym miejscem recyklingu materii: część materiału wraca do płaszcza, a część buduje nowe fragmenty skorupy kontynentalnej.
Specyficznym przejawem działalności lawy są hotspoty – gorące plamy związane z przypuszczalnymi plamami płaszcza, czyli długotrwałymi, wznoszącymi się strumieniami gorącego materiału z głębokich partii wnętrza Ziemi. Nad nimi powstają łańcuchy wulkanicznych wysp i seamountów. Klasycznym przykładem jest archipelag Hawajów, gdzie lawa bazaltowa buduje potężne wulkany tarczowe. Przesuwanie się płyty litosfery nad nieruchomym mniej więcej hotspotem prowadzi do powstawania sekwencji wygasłych i aktywnych wulkanów, dzięki czemu geolodzy mogą badać prędkość i kierunek ruchu płyt.
Lawa, środowisko i życie: zagrożenia oraz korzyści
Lawa kojarzy się najczęściej z katastrofalnymi erupcjami niszczącymi miasta, zasypującymi pola uprawne i pozbawiającymi życia całe ekosystemy. Rzeczywiście, jest jednym z najgroźniejszych przejawów aktywności geologicznej. Jednak w ujęciu długoterminowym i globalnym lawa odgrywa także rolę konstruktywną, tworząc nowe wyspy, żyzne gleby i dostarczając cennych surowców mineralnych. Zrozumienie, w jaki sposób lawa oddziałuje na atmosferę, hydrosferę i biosferę, jest kluczowe dla całościowego obrazu funkcjonowania Ziemi.
Zagrożenia związane z aktywnością lawową
Głównym bezpośrednim zagrożeniem są przepływy lawowe. Chociaż poruszają się wolniej niż spływy piroklastyczne czy lawiny błotne (lahary), są niepowstrzymane w swojej masie. Lawa bazaltowa może poruszać się z prędkością od kilkuset metrów do kilku kilometrów na godzinę, co zwykle pozwala ludziom na ewakuację, ale nie daje szans budynkom, infrastrukturze czy lasom. W przypadku law bardziej lepkich, ryolitowych i dacytowych, zasięg jest mniejszy, lecz towarzyszą im często gwałtowne eksplozje i chmury popiołu.
Innym ważnym źródłem zagrożenia są gazy wulkaniczne uwalniane z lawy. Dwutlenek węgla może gromadzić się w zagłębieniach terenu, wypierając tlen i prowadząc do uduszenia ludzi i zwierząt. Dwutlenek siarki oraz inne tlenki siarki reagują z wodą w atmosferze, tworząc aerozole kwasowe, które powodują kwaśne deszcze i mają wpływ na zdrowie oraz roślinność. Wulkaniczne emisje halogenków, takich jak fluorowodór, mogą skażać pastwiska, co prowadziło w historii do masowych upadków bydła i innych zwierząt gospodarskich.
W przypadku ogromnych erupcji, zwłaszcza tych powiązanych z wielkimi prowincjami magmowymi lub kalderami ryolitowymi, lawa i towarzyszące jej produkty piroklastyczne mogą w krótkim czasie zapełnić atmosferę aerozolami siarczanowymi. Cząsteczki te odbijają część promieniowania słonecznego, powodując krótkotrwałe ochłodzenie klimatu. Historyczne przykłady, takie jak erupcja Tambory w 1815 roku, pokazują, że takie epizody mogą prowadzić do nieurodzaju i kryzysów żywnościowych na dużą skalę.
Konstruktywna rola lawy w kształtowaniu środowiska
Choć erupcje mogą być destrukcyjne, w dłuższej perspektywie lawa jest twórcą nowych lądów i gleb. Wypływy lawowe, po zastygnięciu i wietrzeniu, przekształcają się w niezwykle żyzne gleby bazaltowe, bogate w składniki odżywcze takie jak wapń, magnez, potas i żelazo. W wielu regionach świata, w tym w dolinach wokół aktywnych wulkanów, rolnictwo korzysta z tych żyznych gleb, uprawiając intensywnie takie rośliny jak kawa, winorośl czy banany.
Lawa buduje również nowe wyspy. Na obszarach oceanu, gdzie dno jest stosunkowo płytkie, powtarzające się erupcje mogą wynieść wybuchające wulkany ponad poziom morza. Tak powstawały i nadal powstają archipelagi wysp wulkanicznych, które z czasem zasiedlane są przez rośliny, zwierzęta i ludzi. Proces ten jest fascynującym przykładem sukcesji ekologicznej – od sterylnego, nagrzanego pola lawowego do bogatych ekosystemów z lasami, glebami i rozbudowanymi sieciami troficznymi.
Wreszcie, lawa jest źródłem surowców. Bazalty i inne skały wulkaniczne są wykorzystywane jako kruszywo budowlane, surowiec do produkcji wełny mineralnej oraz materiał do budowy dróg. Minerały powstałe z magmy, takie jak chromit, magnetyt czy rudy niklu, są kluczowe dla przemysłu metalurgicznego. Zastygłe ciała lawowe stanowią także rezerwuary energii geotermalnej: gorące skały ogrzewają wody krążące w szczelinach, tworząc zasoby energii, które mogą być wykorzystywane przez człowieka.
Lawa w badaniach naukowych i technologiach
Współczesna nauka korzysta z lawy nie tylko jako z obiektu badań geologicznych, lecz także jako z naturalnego laboratorium do testowania teorii fizycznych, chemicznych i geofizycznych. Dzięki obserwacji współczesnych erupcji oraz analizie dawnych pokryw lawowych można lepiej zrozumieć dynamikę wnętrza Ziemi, historię klimatu oraz procesy różnicowania się planet kamienistych w Układzie Słonecznym.
Monitorowanie wulkanów i prognozowanie erupcji
Kluczowym zadaniem nauk o Ziemi jest prognozowanie erupcji i ocena ryzyka związanego z aktywnością lawową. W tym celu wykorzystuje się sieci sejsmometrów, które rejestrują drgania skorupy wywołane przemieszczaniem się magmy; systemy satelitarne śledzące deformacje terenu; pomiary składu gazów wydobywających się z fumaroli oraz bezpośrednie obserwacje zmian w kraterze i na zboczach wulkanu. Zmiany ciśnienia w zbiorniku magmowym, ruchy lawy w kanałach oraz wzrost ilości gazów lotnych są często zwiastunami zbliżającej się erupcji.
Badania przepływów lawowych, ich temperatury, prędkości i lepkości pomagają tworzyć modele numeryczne, które służą do przewidywania możliwych dróg rozprzestrzeniania się lawy podczas przyszłych erupcji. Takie symulacje są podstawą map zagrożeń, wykorzystywanych przez służby obrony cywilnej. W wielu krajach, jak Islandia, Włochy czy Japonia, planowanie przestrzenne uwzględnia te mapy, ograniczając zabudowę w najbardziej narażonych strefach.
Eksperymenty laboratoryjne i symulacje lawy
Aby lepiej zrozumieć zachowanie lawy, naukowcy przeprowadzają eksperymenty laboratoryjne z syntetycznymi stopami krzemianowymi oraz z naturalnymi próbkami skał. Podgrzewając je do wysokich temperatur i kontrolując ciśnienie oraz zawartość gazów, badają lepkość, napięcie powierzchniowe, procesy krystalizacji i odgazowania. Wyniki tych badań są wykorzystywane w modelowaniu numerycznym erupcji, a także w interpretacji obserwacji terenowych.
Eksperymenty obejmują również symulacje przepływu lawy po stokach o różnych nachyleniach i strukturze. Pozwala to na testowanie hipotez dotyczących wpływu topografii, chropowatości powierzchni czy obecności przeszkód na prędkość i zasięg jęzorów lawowych. Tego typu badania są wykorzystywane również w inżynierii lądowej i ochronie infrastruktury – na przykład przy projektowaniu barier ochronnych i kanałów kierujących przepływem lawy w razie erupcji.
Lawa a inne ciała niebieskie
Pojęcie lawy nie ogranicza się tylko do Ziemi. Na Księżycu, Marsie, Wenus i niektórych księżycach planet zewnętrznych istnieją lub istniały w przeszłości procesy wulkaniczne, podczas których wypływały lawy o różnym składzie. Analiza kształtu dawnych strumieni lawowych na Marsie czy rozległych równin lawowych na Księżycu pomaga zrekonstruować historię termiczną tych ciał niebieskich. W misjach kosmicznych, takich jak sondy orbitujące wokół Marsa, wykorzystuje się te same zasady petrologii wulkanicznej, które badano najpierw na ziemskich wulkanach.
Jeszcze bardziej egzotycznym przykładem są tzw. kriowulkany, obserwowane lub postulowane na lodowych księżycach, takich jak Enceladus czy Europa. Tam zamiast lawy krzemianowej może wypływać mieszanina wody, amoniaku i innych lotnych związków, tworząc lodowe „pokrywy lawowe”. Choć skład jest inny, ogólne zasady przepływu, chłodzenia i krzepnięcia są matematycznie podobne, dlatego badania lawy na Ziemi dostarczają klucza do zrozumienia tych zjawisk.
Lawa w kulturze, języku i technologii
Lawa, jako spektakularny przejaw mocy natury, odgrywa też dużą rolę w kulturze, mitologii oraz współczesnym języku. W wielu tradycjach ludowych wulkany i płynąca z nich lawa były interpretowane jako wyraz gniewu bóstw czy duchów ziemi. Współcześnie obraz eksplodującego wulkanu i rozlewającej się lawy stał się ikoną współczesnej popkultury, wykorzystywaną w filmach katastroficznych, grach komputerowych i literaturze.
W języku potocznym pojęcie lawy bywa używane metaforycznie, na przykład do opisu sytuacji skrajnego napięcia emocjonalnego lub politycznego, gdy „emocje płyną jak lawa”. To odzwierciedlenie powszechnego skojarzenia lawy z niepowstrzymaną, niszczycielską siłą, która jednak może też prowadzić do odnowy i przekształcenia. W sztuce współczesnej motyw lawy pojawia się jako symbol przemiany, oczyszczenia lub wewnętrznego ognia twórczego.
Technologicznie lawa inspirowała konstrukcję nowych materiałów. Badania nad odpornością skał wulkanicznych na wysoką temperaturę i ścieranie przyczyniły się do rozwoju betonów wysokotemperaturowych, izolacji ogniotrwałych oraz materiałów wykorzystywanych w przemyśle stalowym i kosmicznym. Analiza procesu krzepnięcia lawy pozwoliła też na lepsze zrozumienie zachowania się metali i stopów przemysłowych podczas ich odlewania. W ten sposób odległy geologiczny proces stał się modelem dla zaawansowanych technologii materiałowych.
FAQ: najczęstsze pytania o lawę
Jak gorąca jest lawa i czy naprawdę topi wszystko?
Lawa ma zwykle temperaturę od ok. 700°C (lawy ryolitowe) do nawet 1250°C (bazaltowe). To wystarczająco dużo, by spalić drewno, stopić wiele metali niskotopliwych i zniszczyć budynki. Nie „topi” jednak dosłownie wszystkiego – bardzo odporne skały czy ceramika mogą przetrwać kontakt przez jakiś czas. Kluczowe jest też tempo oddawania ciepła: na powierzchni lawy szybko tworzy się chłodniejsza skorupa, która ogranicza dalsze niszczenie.
Czy lawą można zatrzymać lub skierować w inne miejsce?
Próby kierowania lawy podejmowano m.in. na Islandii czy we Włoszech, budując wały i rowy, a czasem polewając front lawy wodą, by przyspieszyć krzepnięcie. Działa to tylko w określonych warunkach: gdy wypływy są stosunkowo małe, a teren sprzyja odchyleniu przepływu. Przy dużych erupcjach ilość lawy jest tak ogromna, że inżynierskie działania mają ograniczoną skuteczność. Zwykle najbezpieczniejszą strategią pozostaje ewakuacja ludzi z zagrożonego obszaru.
Czym różni się lawa od magmy i od materiałów piroklastycznych?
Magma to stopiona skała znajdująca się wewnątrz Ziemi, w zbiornikach magmowych i kanałach podpowierzchniowych. Gdy wydostaje się na powierzchnię, nazywamy ją lawą. Materiały piroklastyczne to natomiast fragmenty skał, popiołu i kropli stopu, wyrzucane w powietrze podczas eksplozji. Po osadzeniu tworzą tufy i inne skały piroklastyczne. Lawa płynie jako ciągła masa, natomiast produkty piroklastyczne przemieszczają się głównie w postaci chmur, spływów i opadów.
Czy erupcje lawowe mogą wpływać na klimat globalny?
Same strumienie lawy mają ograniczony wpływ na klimat, ale towarzyszące im gazy i aerozole mogą go znacząco zmieniać. Duże erupcje wprowadzają do stratosfery dwutlenek siarki, który przekształca się w aerozole siarczanowe odbijające część promieniowania słonecznego. Skutkiem może być kilkuletnie ochłodzenie średnich temperatur globalnych. Przy ekstremalnych, długotrwałych epizodach wulkanizmu, jak wielkie prowincje magmowe, wpływ na klimat i biosferę może być jeszcze głębszy.
Czy na innych planetach też występuje lawa?
Tak, na wielu ciałach Układu Słonecznego występują lub występowały procesy wulkaniczne. Na Księżycu i Marsie dominowały lawy bazaltowe, tworząc rozległe równiny. Na Wenus erupcje mogły być jeszcze obfitsze, choć obserwacja jest utrudniona przez gęstą atmosferę. Istnieją także kriowulkany na lodowych księżycach, gdzie wypływa „lawa” złożona z wody, amoniaku i innych związków lotnych. Badanie tych zjawisk pomaga lepiej zrozumieć ewolucję termiczną planet i księżyców.
