Transformacja genetyczna to proces wprowadzenia nowego materiału genetycznego do komórki, tak aby został on odczytany i utrwalony w jej genomie. Zjawisko to stanowi jedno z kluczowych narzędzi współczesnej biotechnologii, umożliwiając badanie funkcji genów, tworzenie nowych odmian roślin uprawnych, produkcję białek terapeutycznych oraz rozwój terapii genowych. Jednocześnie transformacja genetyczna jest naturalnym procesem obserwowanym w przyrodzie, który wpływa na zmienność i ewolucję organizmów.
Podstawy biologiczne transformacji genetycznej
Termin transformacja genetyczna odnosi się do zmiany cech komórki na skutek wprowadzenia do niej obcego DNA. Może to być pojedynczy gen, większy fragment chromosomu, a nawet sztucznie skonstruowana sekwencja zawierająca elementy regulacyjne. Kluczowe jest, aby nowy materiał genetyczny dostał się do komórki, został rozpoznany przez jej systemy molekularne oraz – w zależności od strategii – utrwalił się w genomie lub funkcjonował jako niezależna struktura, np. plazmid.
U bakterii transformacja jest jednym z mechanizmów tzw. poziomego transferu genów. Oprócz niej występują także transdukcja (przenoszenie DNA za pośrednictwem bakteriofagów) oraz koniugacja (bezpośrednie przekazywanie materiału genetycznego między komórkami poprzez mostek cytoplazmatyczny). Transformacja wyróżnia się tym, że komórka pobiera wolne cząsteczki DNA obecne w środowisku, np. po lizie innych komórek, i wbudowuje je w swój genom.
W komórkach eukariotycznych, takich jak komórki roślin czy zwierząt, naturalna transformacja zdarza się rzadziej, ale znane są przykłady jej istotnej roli ewolucyjnej. DNA wirusów, zwłaszcza retrowirusów, może integrować się z genomem gospodarza, pozostawiając trwałe ślady w postaci sekwencji wirusopochodnych. Część z nich została w toku ewolucji „zagospodarowana” przez organizm, pełniąc funkcje regulacyjne czy strukturalne. Transformacja stanowi więc nie tylko narzędzie laboratoryjne, ale także element długotrwałych procesów ewolucyjnych.
Fundamentem transformacji jest struktura i funkcja kwasu deoksyrybonukleinowego. DNA składa się z dwóch komplementarnych nici, których sekwencja nukleotydów koduje informację o budowie białek oraz wielu cząsteczek regulacyjnych. Aby transformacja była skuteczna, nowy fragment DNA musi zostać prawidłowo rozpoznany, zreplikowany i odczytany przez maszynerię komórkową: polimerazy, rybosomy, systemy naprawy oraz enzymy odpowiedzialne za rekombinację. Rekombinacja homologiczna umożliwia wbudowanie wprowadzonych sekwencji w określone miejsce genomu na podstawie podobieństwa sekwencyjnego, natomiast rekombinacja losowa prowadzi do przypadkowej integracji DNA.
Transformacja może mieć charakter przejściowy lub stabilny. W transformacji przejściowej DNA funkcjonuje przez ograniczony czas, zazwyczaj w postaci nieintegrowanej, ulegając stopniowej degradacji lub rozcieńczeniu w kolejnych podziałach komórkowych. Transformacja stabilna zachodzi wówczas, gdy nowy materiał genetyczny zostaje trwale włączony do genomu i przekazywany potomstwu komórkowemu, co jest kluczowe w tworzeniu nowych linii roślin, organizmów modelowych czy długotrwałej ekspresji białek.
Naturalna transformacja genetyczna i jej znaczenie ewolucyjne
Naturalna transformacja została po raz pierwszy zaobserwowana w eksperymentach Frederica Griffitha z bakteriami Streptococcus pneumoniae. Badacz zauważył, że niepatogenne szczepy bakterii mogą nabywać zjadliwość, gdy zostaną wystawione na działanie pozostałości po martwych komórkach szczepu wirulentnego. Oznaczało to, że pewien czynnik, później zidentyfikowany jako DNA, przenosi cechy między komórkami. To odkrycie stało się jednym z najważniejszych dowodów na rolę DNA jako nośnika informacji genetycznej.
W środowisku naturalnym wiele gatunków bakterii wykazuje kompetencję, czyli zdolność do aktywnego pobierania DNA z otoczenia. Proces ten jest precyzyjnie regulowany i zależy m.in. od fazy wzrostu, warunków środowiskowych oraz gęstości populacji. Komórki kompetentne wytwarzają wyspecjalizowane białka błonowe, które wiążą fragmenty DNA i transportują je do wnętrza komórki. Część pobranego materiału jest degradowana, ale inne fragmenty mogą ulec rekombinacji i trwale wzbogacić genom bakterii o nowe geny.
Naturalna transformacja ma ogromne znaczenie dla przepływu informacji genetycznej w ekosystemach mikrobiologicznych. Dzięki niej bakterie mogą szybko nabywać cechy korzystne w danym środowisku, takie jak oporność na antybiotyki, zdolność do metabolizowania nowych związków czy unikanie mechanizmów obronnych gospodarza. Rozprzestrzenianie się genów oporności jest jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów, w których naturalna transformacja przyczynia się do poważnych problemów klinicznych, utrudniając leczenie zakażeń bakteryjnych.
W świecie roślin szczególną rolę odgrywa bakteria Agrobacterium tumefaciens. Ten glebowy mikroorganizm posiada plazmid Ti, na którym znajduje się fragment DNA (T-DNA) zdolny do przeniesienia do komórek roślinnych. Po infekcji T-DNA integruje się z genomem gospodarza, prowadząc do powstania guzów korzeniowych lub pędowych oraz produkcji specyficznych związków chemicznych, tzw. opin, które są wykorzystywane przez bakterię jako źródło energii. To właśnie mechanizm działania Agrobacterium został zaadaptowany w biotechnologii jako jedno z najskuteczniejszych narzędzi transformacji roślin.
Naturalne procesy transformacji oddziałują także na ewolucję organizmów złożonych. W genomach wielu roślin i zwierząt odnajduje się sekwencje pochodzące z innych gatunków, w tym z mikroorganizmów czy wirusów. Przykładem są endogenne retrowirusy, których kopie wbudowane w ludzkie DNA mogą pełnić funkcje regulacyjne, wpływając na ekspresję genów w określonych tkankach lub etapach rozwoju. Integracja obcego DNA mogła wielokrotnie prowadzić do powstawania nowych elementów funkcjonalnych, co rozszerza repertuar możliwych odpowiedzi ewolucyjnych.
Opisane zjawiska pokazują, że transformacja genetyczna nie jest wyłącznie techniką laboratoryjną, lecz głęboko zakorzenionym mechanizmem biologicznym. Natura od milionów lat wykorzystuje go do generowania różnorodności, adaptacji i innowacji ewolucyjnych. Zrozumienie tych procesów pozwala lepiej ocenić konsekwencje stosowania metod inżynierii genetycznej oraz odróżnić zjawiska naturalne od celowych modyfikacji wprowadzanych przez człowieka.
Metody laboratoryjne transformacji genetycznej
W warunkach laboratoryjnych transformacja genetyczna stała się jednym z podstawowych narzędzi wykorzystywanych w biologii molekularnej i biotechnologii. Jej celem jest kontrolowane wprowadzenie określonego DNA do wybranych komórek, tak aby możliwe było badanie funkcji genów, wytwarzanie białek lub tworzenie organizmów o zaplanowanych właściwościach. W zależności od typu komórki oraz zakładanych efektów stosuje się różne techniki fizyczne, chemiczne i biologiczne.
Transformacja bakterii
Transformacja bakterii, zwłaszcza Escherichia coli, jest jednym z najczęściej wykonywanych zabiegów w laboratoriach biologii molekularnej. Klasyczna metoda chemiczna polega na przygotowaniu tzw. kompetentnych komórek, najczęściej poprzez traktowanie ich solami wapnia lub innych kationów dwuwartościowych. Zwiększa to przepuszczalność błony komórkowej dla DNA. Następnie do zawiesiny komórek dodaje się plazmid zawierający geny zainteresowania, a potem wykonuje krótkie podgrzanie, określane jako szok cieplny. Zmiana temperatury sprzyja przenikaniu cząsteczek DNA do wnętrza komórki.
Inną szeroko stosowaną metodą jest elektroporacja. W tej technice zawiesina komórek z dodatkiem DNA umieszczana jest w specjalnej kuwecie między elektrodami. Krótkotrwały impuls elektryczny powoduje powstanie przejściowych porów w błonie komórkowej, przez które DNA może wniknąć do cytoplazmy. Po wyłączeniu pola elektrycznego błona ulega samoistnemu uszczelnieniu. Elektroporacja jest szczególnie przydatna w przypadku gatunków trudnych do transformacji metodą chemiczną oraz umożliwia osiąganie wysokiej wydajności procesu.
Po etapie wprowadzenia DNA konieczna jest selekcja komórek, które zostały skutecznie przekształcone. W tym celu plazmidy konstrukcyjne zawierają geny oporności na antybiotyki lub inne znaczniki selekcyjne. Zaszczepienie bakterii na podłożu z odpowiednim antybiotykiem sprawia, że rosną jedynie te komórki, które przyjęły i utrzymują w sobie wprowadzony plazmid. Dzięki temu możliwe jest szybkie wyodrębnienie transformantów i dalsza analiza ich właściwości.
Transformacja komórek eukariotycznych
Transformacja komórek eukariotycznych, takich jak komórki ssaków, drożdży czy roślin, jest procesem bardziej złożonym, ponieważ wymaga przekroczenia dodatkowych barier, m.in. błony jądrowej czy ściany komórkowej. W przypadku komórek zwierzęcych powszechnie stosuje się metody chemiczne oparte na związkach kationowych, które tworzą kompleksy z DNA i ułatwiają jego pobieranie przez endocytozę. Wykorzystuje się także liposomy i lipopleksy, czyli pęcherzyki lipidowe otaczające DNA, które mogą stapiać się z błoną komórkową.
Elektroporacja znajduje zastosowanie również w transformacji komórek eukariotycznych. Precyzyjne dobranie parametrów impulsu elektrycznego pozwala otworzyć czasowe pory w błonie komórkowej bez nadmiernego uszkodzenia komórek. Technika ta jest stosowana m.in. do wprowadzania plazmidów, krótszych oligonukleotydów czy kompleksów białko–DNA, jak w przypadku systemu CRISPR-Cas. W niektórych zastosowaniach, takich jak modyfikacja limfocytów T w terapiach nowotworowych, elektroporacja jest jedną z kluczowych metod dostarczania materiału genetycznego.
Szczególne miejsce w transformacji komórek zwierzęcych zajmują wektory wirusowe. Zmienione genetycznie wirusy, pozbawione zdolności do wywoływania choroby, mogą efektywnie przenosić geny do wybranych typów komórek. W terapii genowej wykorzystuje się m.in. wektory adenowirusowe, adenoasocjowane oraz retrowirusowe. Każdy z nich ma specyficzne właściwości: niektóre integrują się w genomie, zapewniając długotrwałą ekspresję, inne funkcjonują poza chromosomami, co zmniejsza ryzyko zaburzeń struktury genomu, ale skraca czas działania.
Transformacja roślin i mikroiniekcja
Transformacja roślin wymaga pokonania bariery w postaci sztywnej ściany komórkowej. Jednym z najważniejszych narzędzi jest wspomniana wcześniej bakteria Agrobacterium tumefaciens, której naturalny system transferu T-DNA został przekształcony w bezpieczny i wydajny wektor. Fragment odpowiedzialny za wywoływanie guzów usuwa się, zastępując go sekwencjami użytkowymi, np. genami odporności na stres, patogeny czy herbicydy. Zainfekowane komórki roślinne mogą następnie być zregenerowane w całe rośliny dzięki ich dużej plastyczności rozwojowej.
Alternatywną metodą jest biolistyka, znana też jako metoda „pistoletu genowego”. Polega ona na przyspieszaniu mikroskopijnych cząstek złota lub wolframu pokrytych DNA, które wbijają się w komórki i dostarczają geny do ich wnętrza. Technika ta jest przydatna zwłaszcza w przypadku gatunków roślin mniej podatnych na transformację z użyciem Agrobacterium lub w sytuacjach, gdy wymagane jest wprowadzenie DNA do określonych tkanek, na przykład liści czy zarodków.
Do najbardziej precyzyjnych metod wprowadzania materiału genetycznego zalicza się mikroiniekcję. Polega ona na mechanicznym nakłuciu pojedynczej komórki za pomocą szklanej mikropipety i wstrzyknięciu niewielkiej ilości DNA bezpośrednio do cytoplazmy lub jądra. Choć technika ta jest czasochłonna i wymaga zaawansowanej aparatury, zapewnia wysoką kontrolę nad ilością i miejscem dostarczanego materiału. Mikroiniekcja jest często stosowana przy tworzeniu transgenicznych zwierząt laboratoryjnych, np. myszy, oraz w badaniach nad rozwojem zarodkowym.
Współczesna transformacja genetyczna coraz częściej łączy klasyczne metody dostarczania DNA z systemami precyzyjnej edycji genomu. Wektory zawierające kompleksy CRISPR-Cas9 lub inne nukleazy umożliwiają nie tylko wprowadzenie nowego materiału, ale także celowe przecięcie określonych sekwencji w genomie i ich wymianę na inne. Zwiększa to możliwości projektowania zmian genetycznych oraz ogranicza przypadkowe skutki integracji DNA w losowych miejscach chromosomów.
Zastosowania transformacji genetycznej w nauce, medycynie i rolnictwie
Transformacja genetyczna znajduje szerokie zastosowanie w wielu obszarach współczesnej nauki i technologii. W badaniach podstawowych komórki transformowane stanowią narzędzie do analizy funkcji genów, ich interakcji oraz wpływu na procesy biologiczne. Wprowadzenie genu związanego z daną chorobą do modelowych organizmów, takich jak drożdże, muszki owocowe czy myszy, umożliwia badanie mechanizmów patogenezy i testowanie potencjalnych terapii. Dzięki transformacji możliwe jest także śledzenie losów komórek poprzez wprowadzenie genów reporterowych kodujących białka fluorescencyjne.
W medycynie transformacja stanowi podstawę produkcji wielu ważnych białek terapeutycznych. Zastosowanie odpowiednio zmodyfikowanych bakterii, drożdży lub komórek ssaczych pozwala wytwarzać insulinę, hormony wzrostu, czynniki krzepnięcia krwi, przeciwciała monoklonalne i liczne inne białka stosowane w leczeniu chorób. W takich systemach gen kodujący dane białko wprowadza się na plazmid lub integruje w genom gospodarza, a następnie optymalizuje warunki hodowli, aby uzyskać wysokie wydajności produkcji i właściwą strukturę białka.
Jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się obszarów jest terapia genowa, w której transformacja stosowana jest bezpośrednio w komórkach pacjenta. Celem jest naprawa lub kompensacja defektów genetycznych prowadzących do chorób dziedzicznych czy nowotworów. Komórki pacjenta mogą być modyfikowane ex vivo, czyli poza organizmem, a następnie ponownie wprowadzane do ciała, lub in vivo, poprzez podanie wektorów genowych bezpośrednio do tkanek. Przykładem są terapie dla niektórych postaci dystrofii mięśniowej, wrodzonych zaburzeń krzepnięcia czy defektów odpornościowych.
Transformacja komórek odpornościowych umożliwiła powstanie terapii CAR-T, w których limfocyty T pacjenta są modyfikowane tak, aby rozpoznawały określone antygeny nowotworowe. Gen kodujący sztuczny receptor wprowadza się za pomocą wektora wirusowego, a następnie transformowane komórki namnaża się i podaje z powrotem pacjentowi. Zmodyfikowane limfocyty potrafią precyzyjnie atakować komórki nowotworowe, co w wybranych przypadkach prowadzi do remisji trudnych do leczenia białaczek i chłoniaków.
W rolnictwie transformacja genetyczna przyczyniła się do rozwoju roślin modyfikowanych genetycznie. Wprowadzanie genów odporności na szkodniki, choroby czy herbicydy pozwala ograniczyć zużycie pestycydów i straty plonu. Przykładem są rośliny zawierające geny pochodzące z bakterii Bacillus thuringiensis, dzięki czemu same produkują białka toksyczne dla określonych owadów. Innym kierunkiem jest poprawa jakości plonów, np. zwiększenie zawartości prozdrowotnych składników czy wydłużenie trwałości owoców w czasie przechowywania i transportu.
Transformacja znajduje zastosowanie również w przemyśle biotechnologicznym niezwiązanym bezpośrednio z medycyną czy rolnictwem. Mikroorganizmy modyfikowane genetycznie są wykorzystywane do produkcji enzymów przemysłowych, biopaliw, bioplastików oraz wielu związków chemicznych. Dzięki wprowadzeniu odpowiednich szlaków metabolicznych można „przekierować” metabolizm komórki, aby wytwarzała duże ilości pożądanego produktu z prostych i tanich substratów. Tego typu podejście wspiera rozwój zrównoważonych technologii i ogranicza zależność od surowców kopalnych.
Istotną dziedziną zastosowań jest także diagnostyka. Transformacja komórek umożliwia tworzenie linii raporterowych reagujących na obecność określonych substancji chemicznych czy czynników środowiskowych zmianą sygnału fluorescencyjnego lub luminescencyjnego. Takie biosensory mogą być wykorzystywane do monitorowania zanieczyszczeń, badania toksyczności związków czy szybkiego wykrywania patogenów. Dzięki transformacji powstają zatem narzędzia pozwalające na bardziej precyzyjne śledzenie procesów zachodzących w środowisku oraz w organizmach żywych.
Aspekty etyczne, bezpieczeństwo i przyszłe kierunki rozwoju
Rozwój możliwości transformacji genetycznej wywołuje liczne dyskusje etyczne i społeczne. Kluczowe pytania dotyczą zakresu ingerencji w genom człowieka i innych organizmów, a także potencjalnych konsekwencji dla ekosystemów. Szczególnie wrażliwą kwestią jest modyfikowanie komórek linii zarodkowej, ponieważ zmiany wprowadzone w takim materiale mogą zostać przekazane kolejnym pokoleniom. W wielu krajach prace nad edycją genomu w zarodkach ludzkich są ściśle ograniczone lub zakazane, a debata dotyczy zarówno bezpieczeństwa, jak i dopuszczalnych motywacji takich działań.
W odniesieniu do roślin i zwierząt modyfikowanych genetycznie ważnym tematem jest ocena ryzyka dla środowiska. Transformacja może prowadzić do powstania organizmów o cechach zwiększających ich konkurencyjność, co potencjalnie mogłoby zaburzać istniejące ekosystemy. Istnieje także możliwość przepływu genów z roślin uprawnych do dziko rosnących krewniaków poprzez krzyżowanie. Dlatego wprowadzaniu nowych odmian transgenicznych towarzyszą procedury oceny ryzyka oraz regulacje prawne określające zasady ich uprawy, znakowania produktów i monitoringu długoterminowych skutków.
Bezpieczeństwo transformacji jest istotne również w perspektywie pracy laboratoryjnej. Tworzenie mikroorganizmów modyfikowanych genetycznie wymaga stosowania odpowiednich poziomów ochrony biologicznej, aby zapobiegać niekontrolowanemu rozprzestrzenianiu się transformowanych szczepów. W wielu zastosowaniach projektuje się dodatkowe zabezpieczenia biologiczne, takie jak zależność od egzogennych składników odżywczych czy układy samobójcze aktywowane poza kontrolowanym środowiskiem hodowli. Tego typu strategie mają ograniczać ryzyko przypadkowego przedostania się transformantów do środowiska naturalnego.
Rozwój technik precyzyjnej edycji genomu, w tym systemów CRISPR, TALEN czy nukleaz palca cynkowego, zmienia sposób myślenia o transformacji. Zamiast wprowadzać całe geny z innych gatunków, coraz częściej dokonuje się dokładnych poprawek w istniejących sekwencjach lub usuwa wybrane fragmenty. Pozwala to zmniejszyć ilość obcego DNA oraz bardziej upodobnić efekty modyfikacji do zmian, które mogłyby teoretycznie wystąpić w toku naturalnej mutagenezy. W niektórych systemach prawnych rozważa się odrębne traktowanie organizmów powstałych w ten sposób od tradycyjnie rozumianych organizmów transgenicznych.
W perspektywie przyszłości transformacja genetyczna może odegrać kluczową rolę w przeciwdziałaniu globalnym wyzwaniom, takim jak zmiany klimatu, niedobory żywności czy rosnące obciążenie chorobami przewlekłymi. Modyfikowanie mikroorganizmów do wychwytywania dwutlenku węgla, tworzenie roślin lepiej znoszących suszę i wysokie temperatury czy rozwój spersonalizowanych terapii genowych dla chorób rzadkich to tylko kilka przykładów potencjalnych zastosowań. Jednocześnie potrzebne są jasne ramy regulacyjne i otwarty dialog społeczny, aby rozwój tych technologii przebiegał z poszanowaniem wartości etycznych i z należytym uwzględnieniem ryzyka.
Transformacja genetyczna pozostaje zatem narzędziem o ogromnym potencjale, ale także dużej odpowiedzialności. Połączenie wiedzy biologicznej, postępu technologicznego oraz refleksji etycznej decyduje o tym, w jaki sposób i w jakim zakresie będzie ona wykorzystywana. Zrozumienie mechanizmów stojących za tym procesem, a także jego naturalnych analogii, pomaga w bardziej świadomym kształtowaniu przyszłości biotechnologii i jej roli w społeczeństwie.
W całym tym obszarze szczególnie istotne są pojęcia takie jak genom, rekombinacja, plazmid, wektor, CRISPR, terapia genowa, transformacja stabilna, ekspresja genów, transgeniczne organizmy oraz biotechnologia przemysłowa. Stanowią one fundament słownika, którym posługują się naukowcy opisujący projektowanie i analizę systemów opartych na kontrolowanych zmianach materiału genetycznego.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym różni się transformacja genetyczna od mutacji?
Mutacja to spontaniczna lub wywołana czynnikiem zewnętrznym zmiana sekwencji DNA w obrębie istniejącego genomu organizmu. Transformacja genetyczna natomiast polega na wprowadzeniu do komórki nowego DNA pochodzącego z zewnątrz, co może obejmować całe geny lub ich fragmenty. W praktyce mutacje modyfikują to, co już jest w genomie, natomiast transformacja pozwala „dodać” nową informację lub wymienić większe fragmenty materiału genetycznego.
Czy transformacja genetyczna zawsze prowadzi do trwałych zmian?
Nie każda transformacja ma charakter trwały. W wielu przypadkach wprowadzony DNA pozostaje w komórce jedynie czasowo, nie integrując się z genomem i ulegając stopniowemu rozcieńczeniu podczas podziałów. Mówimy wtedy o transformacji przejściowej, przydatnej np. do krótkotrwałej ekspresji białka. Transformacja stabilna zachodzi dopiero wtedy, gdy obcy materiał zostanie wbudowany w chromosomy i jest wiernie kopiowany oraz przekazywany kolejnym pokoleniom komórek.
Jakie są główne zagrożenia związane z transformacją genetyczną?
Zagrożenia zależą od kontekstu zastosowania. W medycynie obawia się m.in. niezamierzonej integracji DNA w miejscach mogących aktywować onkogeny lub uszkadzać ważne geny. W rolnictwie i środowisku naturalnym analizuje się ryzyko przeniesienia wprowadzonych genów na spokrewnione gatunki oraz wpływ na bioróżnorodność. Dodatkowo istnieją obawy natury społecznej i etycznej, dotyczące granic dopuszczalnej ingerencji w genom człowieka oraz potencjalnych nierówności w dostępie do nowych technologii.
Czy transformacja genetyczna może występować bez udziału człowieka?
Tak, transformacja jest procesem naturalnym obserwowanym w wielu grupach organizmów, zwłaszcza u bakterii. Komórki potrafią pobierać wolny DNA z otoczenia i wbudowywać go w swój genom, co sprzyja szybkiemu nabywaniu nowych cech, takich jak oporność na antybiotyki. W naturze ważne są także integracje materiału wirusowego z genomem gospodarza, które mogą pozostawiać trwałe ślady w DNA roślin i zwierząt. Metody laboratoryjne bazują na tych naturalnych mechanizmach, lecz czynią je bardziej kontrolowanymi.
Jak transformacja genetyczna wpływa na rozwój nowych terapii medycznych?
Transformacja umożliwia wprowadzenie do komórek genów kodujących brakujące lub skorygowane wersje białek, co stanowi podstawę terapii genowej chorób dziedzicznych. Pozwala także tworzyć zmodyfikowane komórki odpornościowe, które skuteczniej zwalczają nowotwory, oraz produkować duże ilości białek leczniczych w komórkach bakteryjnych lub ssaczych. Dzięki temu poszerza się wachlarz dostępnych metod leczenia, w tym dla pacjentów z rzadkimi schorzeniami, dla których wcześniej nie istniały skuteczne terapie.
